a b c d e

ISTORIJAT

MUZEJA JUGOSLOVENSKOG

RATNOG VAZDUHOPLOVSTVA

Muzej jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva bogatstvom eksponata, vazduhoplovne literature, fotografija, video i filmskih zapisa, tehničke dokumentacije i istorijske građe o jedinicama i ustanovama RV i PVO - V i PVO, preko pedeset godina predstavlja svojevrstan hram naše vazduhoplovne misli i vazduhoplovne kulturne baštine.
Ideja o stvaranju ovakve institucije koja bi negovala naše vazduhoplovne tradicije rodila se dosta davno – skoro u isto vreme kada su poleteli i prvi jeroplani iznad Beograda, početkom druge decenije dvadesetog veka. Zabeleženo je da je jedan od pionira naše avijacije Bane Nušić, sin poznatog komediografa Branislava Nušića, sačuvao i zaveštao budućem vazduhoplovnom muzeju delove Rusijanovog aviona, koji je početkom januara 1911. godine doživeo avionsku katastrofu na beogradskoj tvrđavi.
Između dva rata bilo je više inicijativa da se na novosadskom i beogradskom aerodromu da se od postojećih trofejnih vazduhoplova oforme kolekcije, koje bi, vremenom, institucionalno prerasle u vazduhoplovni muzej. Skori početak Drugog svetskog rata je te planove raspršio, jer su u ratnim dejstvima uništeni vredni eksponati iz Balkanskog i Prvog svetskog rata.
Muzej jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva formiran je početkom 1957. godine, u Komandi Ratnog vazduhoplovstva, kao Odsek za istoriju i muzej. Muzej JRV pripada grupi tehničko-istorijskih muzeja, a tematski je usmeren ka proučavanju nacionalnih vazduhoplovnih snaga i vazduhoplovstva u svetu uopšte, praćenjem razvoja vazduhoplovne tehnike, saobraćaja i nauke.
Uz veliku pomoć vazduhoplovnih institucija, naročito RV i PVO, te donacijama mnogobrojnih pojedinaca, Muzej JRV od svog osnivanja sistematski i uporno prikuplja muzejski materijal i raznovrsnu istorijsku i tehničku dokumentaciju, koje svedoče o nastanku i razvoju raznovrsnih aspekata vazduhoplovne delatnosti u našim vazduhoplovnim snagama.
Prvi eksponat koji je uključen u zbirku vazduhoplova, je domaći avion za osnovnu obuku Fizir FN. On je 1958. godine, preuzet od aerokluba u Crvenki. Zbirci je zatim priključen rekonstruisani avion - replika, Ivana Sarića iz 1910. godine, a početkom šezdesetih godina preuzeti su avioni Spitfajer Vc, Hariken Mk. IV, Me-109G-2, Fiat G-50 bis, Foke Vulf 190. Ovi avioni su od 1951. godine bili izloženi u okviru izložbe Vojnog muzeja, u parku kalemegdanske tvrđave u Beogradu. Zbirka vazduhoplova je bila smeštena na starom beogradskom aerodromu, gde je Muzej JRV organizovao i prvu stalnu izložbenu postavku. Tu su tokom šezdesetih godina pristigli avioni JAK-3 i 9P, zatim IL-2, S-49A, Petljakov Pe-2, i mnogi drugi.
Pošto je 1967. godine, stari beogradski aerodrom i njegove instalacije konačno promenile namenu, većina do tada prikupljenih eksponata, preneta je na novi civilni aerodrom “Beograd”, danas “Nikola Tesla” kod Surčina, gde je prvo podignut jedan, a kasnije i drugi, veći hangar, u koji su smešteni osetljiviji avioni, jedrilice i deo motora i opreme. Veći avioni postavljeni pod u krugu Tehničke direkcije JAT-a, a kasnije u zoni pristanišne platforme aerodroma “Nikola Tesla”.
Zajedničkim naporima vojnog i civilnog vazduhoplovstva na aerodromu “Nikola Tesla” izgrađena je zgrada Muzeja vazduhoplovstva, koji je sam po sebi, izuzetno arhitektonsko delo. Temelji za velelepnu i jedinstvenu konstrukciju ovog objekta postavljeni su tokom 1975. godine. Usled komplikovanosti i složenosti zgrade, planovi o otvaranju nove stalne postavke su se sporo ostvarivali pa je stalna postavka za publiku otvorena tek 1989. godine sa izložbenom površinom ode skoro 6.000 m2 na dve izložbene etaže.
Postavka posetiocima pruža izuzetnu priliku da na jednom mestu prošetaju kroz, skoro čitav vek srpske i jugoslovenske vazduhoplovne istorije i tradicije a koji je ilustrovan sa eksponatima od pionirskog doba avijacije pa do današnjih dana.
Sredinom osamdesetih godina, Muzej jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva uključio se u međunarodnu razmenu muzejskih eksponata. Sa francuskim kolekcionarom Žan-Baptis Salisom, duplikat aviona Polikarpov Po-2, razmenjen za repliku lovca Njepor iz prvog svetskog rata, a avion Soko ,,522" za školski avion Harward T-6. Početkom 1988. godine, sa kolekcionarom iz Belgije, razmenjen je akrobatski avion Zlin 526 Trener Master za avion Zlin XII iz 1937. godine. Razmenom duplikata vazduhoplova, Muzej JRV će i u narednom periodu aktivno da popunjava svoje fondove i nedostajuće eksponate saradnjom sa međunarodnim muzejskim ustanovama i asocijacijama.
Zbirka vazduhoplovnih motora broji više od stotinu klipnih i mlaznih vazduhoplovnih motora — od rotativnog Kleržea iz 1916. godine, preko različitih tipova Mercedesa, Hispana, Rols Rojsa, Prat Vitneja do mlaznih Jumo 004, Tumanski i mnogih drugih. Sačuvani su skoro svi motori domaće proizvodnje, od Jupitera, Gnom Rona K-7, 9 i 14, do posleratnih Waltera, Palasa i Vajpera. Na žalost, mali broj motora je izložen na stalnoj postavci, ali uporniji znatiželjnici mogu da ih pregledaju u posebnoj tematskoj postavci koja je smeštena u specijalnom depou Muzeja.
Zbirka vredna pažnje u našoj kolekciji, je zbirka vazduhoplovnog naoružanja: avionski mitraljezi, topovi, granate, streljačka i raketna zrna, vođene i nevođene rakete i bombe. Većina eksponata se nalazi u posebnom depou radi dosadašnje tkz. civilne izložbene koncepcije, koja podrazumeva izlaganje vazduhoplova bez svoje organske supstance, a to je podvesno naoružanje. Tu se nalaze prve vazduhoplovne bombe i strelice pa sve do posebne tematske izložbe u centralnom delu stalne postavke gde posetioci mogu da vide najsavremenije raketno i bombardersko naoružanje NATO pakta, preostalo posle agresije na našu zemlju, sa preko tridesetak originalnih eksponata, koji svedoče o razarajućim dejstvima po objektima infrastrukture našeg vazduhoplovstva krajem devedesetih godina prošlog veka.
Na stalnoj izložbenoj postavci nalazi se 32 aviona od čega su samo dva aviona replike, ali sa originalnim delovima, zatim 3 helikoptera, 7 jedrilica, prototip rakete v-z, 4 bespilotne letelice, 4 turbomlazna i 5 klipnih avionskih motora, prvi moderni radar u našem vazduhoplovstvu, simulator letenja. Posebnim tematskim izložbama prikazani su pojedini značajni periodi nacionalne vazduhoplovne istorije. Na glavnoj postavci mogu se videti izložbe kojima je ilustrovana “Srpska avijatika 1912-1918” i “Vazduhoplovstvo u Aprilskom ratu 1941. godine”.
Na gornjoj galeriji su uz pomoć velikog broja originalnih predmeta, avio-delova, dokumenata, crteža, fotografija, diorama i maketa, postavljene dve tematske izložbe. Prikazana je evolucija jugoslovenske vazduhoplovne misli i kontinuitet razvoja domaće vazduhoplovne industrije, od njenih početaka 1923. do 1993. godine. U produžetku su dokumenta i svedočanstva o prvim vazdušnim linijama u ovom delu Evrope i ekspanzija domaćeg vazdušnog saobraćaja do današnjih dana.
Na kompleksu oko zgrade Muzeja, postavljeno je više desetina tipova originalnih aviona, hidro-aviona, helikoptera i jedrilica: Junkers Ju-52, Iljušin Il-14, Daglas C-47, Šort Silend Mk.1, DHC-2 Biver, Mi-4, Mi-8, Ka-25 i Ka-28, avion iz flote JAT-a Karavela SE-210.
Pored originalnih letelica, motora i naoružanja, koje čini okosnicu fonda eksponata Muzeja JRV, i studijska zbirka maketa letelica, zbog svoje brojnosti, raznovrsnosti i drugih kvaliteta, zaslužuje posebno mesto, i naši posetioci su naročito za nju zainteresovani. Prve makete koje su uključene u zbirku Muzeja, izrađene su u Centru za vazduhoplovno modelarstvo u Beogradu od 1955. do 1957. godine. Saradnici Centra uradili su više od 80 maketa aviona koji su korišćeni u našem vazduhoplovstvu od vremena prvog svetskog rata pa do polovine pedesetih godina, u razmeri 1:20, primenjujući tehniku lameliranog drveta. Krajem pedesetih i početkom šezdesetih godina, Muzej JRV je naručio izradu serije maketa letelica iz pionirskog doba avijacije i balkanskih ratova, a koje su izrađene u modelarskoj tehnici i presvučene papirom ili tankim platnom. Tokom sedamdesetih godina, sačinjen je poseban plan izrade maketa nedostajućih vazduhoplova rađenih novim tehnološkim postupakom sa pleksiglasom, kao osnovnim materijalom. Naročitu vrednost u zbirci Muzeja, predstavljaju originalne makete aviona, koje su izrađene radi aerodinamičkih ispitivanja u stranim i našim aerotunelima. Neke od muzejskih maketa kao što je. maketa lovca IK-3, u razmeri 1:5, i sjajna maketa lovca-bombardera ,,0rao", krasile su štand Jugoslavije na svetskoj izložbi u Vankuveru.
Specifičnosti Muzeja JRV, po kojoj se razlikuje od većine vazduhoplovnih muzeja u svetu, čini i arhiv tehničke dokumentacije u kome se nalaze crteži različitih tipova aviona, jedrilica, motora i druge opreme, zatim brojna tehnička i letačka uputstva i priručnici, izveštaji ispitivanja letelica kao i druga tehnička dokumentacija i hemeroteka. Fototeka broji preko 80.000 fotografija, negativa a specijalna biblioteka sa oko 5.000 tomova sadrži najkompletniji izbor domaće i strane vazduhoplovne literature, knjiga i publikacija.
Istorijsku komponentu u fondovima Muzeja JRV predstavljaju zbirke predmeta, koje su sačinjene od memorijalnih zbirki značajnih ličnosti naših vazduhoplovnih snaga, uniformi, plaketa, ordenja, trofeja i drugih interesantnih eksponata Muzeja JRV.
Na kraju, ne manje bitno, napominjemo da je Muzej JRV, sem statičkih prikazivanja vazduhoplovne tehnike tokom njene stogodišnje primene na ovim našim prostorima, aktivno krenuo i u dinamičku prezentaciju naših vazduhoplovnih kapaciteta razvijanih u našim institutima i proizvedenih u  našim fabrikama. Duplikatima vazduhoplova, koji nisu namenjeni za razmenu sa drugim svetskim muzejima, predvideli smo da udahnemo novi život i koji će posle reparacije ponovo leteti našim i evropskim aerodromima. Krajem jula meseca – 31.07.2008. godine, promovisan je program “Eskadrile starih vazduhoplova” kao nit koja veže našu vazduhoplovnu prošlost, sadašnjost i budućnost. Tokom dvanaestogodišnjeg razvojnog ciklusa, planirali smo da repariramo i restauriramo 12 vazduhopova proizvedenih u našim fabrikama. Kao završni muzejski proizvod ovog programa, planiramo da na kraju ciklusa restauriramo drveni lovac S-49A, a na osnovu njegovih helinga realizujemo leteću repliku slavnog predratnog lovca IK-3, proizvedenog u beogradskoj fabrici Rogožarski.
Pored neponovljivog vizuelnog doživljaja, koji nudi izložbeni prostor, grupnim posetama u Muzeju vazduhoplovstva na raspolaganju su stručni vodiči i univerzalna bioskopska dvorana sa savremenom audio-vizuelnom opremom. U holu Muzeja vazduhoplovstvana nalazi se specijalizovana prodavnica suvenira, maketa i vazduhoplovne literature. Osim toga posetioci mogu da predahnu i osveže se u prigodnom bifeu. Po podacima Beogradskog turističkog saveza, Muzej JRV je značajna destinacija za veliki broj posetilaca glavnog grada iz inostranstva. Muzej posećuje i veliki broj diplomatsko-konzularnih i vazduhoplovnih delegacija koja su u poseti Vojsci Srbije, vazduhoplovnim i drugim državnim strukturama.